MỤC TIÊU GIÁO DỤC: ĐIỂM XUẤT PHÁT CỦA ĐỔI MỚI GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

 

TS. Nguyễn Hữu Lam

Trung tâm Nghiên cứu & Phát triển Quản trị (CEMD) - Đại học Kinh tế TPHCM

 

Trong những năm gần đây, đứng trước quá trình toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, kỹ thuật, công nghệ, một trong những đặc trưng được thể hiện là sự thay đổi nhanh chóng của thế giới, môi trường. Trong điều kiện một xã hội thay đổi nhanh, cạnh tranh toản cầu, cộng với sự bùng nổ của kiến thức - đặc biệt trong điều kiện hiện nay, khi “tri thức đã và đang trở thành một nguồn lực kinh tế chủ yếu và là một nguồn lực thống trị - và có thể là duy nhất - của lợi thế cạnh tranh” (Peter Drucker -1995) - hệ thống giáo dục của tất cả các quốc gia bị đặt vào tình trạng “khủng hoảng”, vì vậy chính sách và thực tiễn giáo dục luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của mỗi quốc gia, mỗi gia đình, và mỗi cá nhân. Hệ thống giáo dục và sự phát triển của đất nước chúng ta không nằm ngoài quy luật này. Cần phải công bằng mà nhận xét là hệ thống giáo dục cuả chúng ta thời gian qua đã có những thành tựu không thể phủ nhận. Tuy nhiên, chúng ta càng cố gắng thì càng cảm thấy hụt hẫng. Albert Einstein có nói: “vấn đề to lớn mà chúng ta phải giải quyết hiện nay không thể được gỉai quyết với những tư duy đã tạo ra nó”. Vì thế, cần có những cách nhìn mới căn cơ hơn trong đổi mới giáo dục đại học.

Về bản chất, hệ thống giáo dục thực hiện hai chức năng cơ bản: (1) bảo vệ, truyền bá văn hoá, kiến thức, và các giá trị đã được dân tộc, nhân loại tạo ra, và (2) thay đổi và chuẩn bị cho tương lai: tác động vào sự thay đổi, phát triển của mỗi quốc gia, tổ chức, và cá nhân trong hiện tại và tương lai. Trước hết, cái gì được xem là có giá trị và thực sự phải gìn giữ, bảo vệ để bảo đảm sự tồn tại và phát triển bền vững là một điều không dễ dàng được nhất trí, và điều này thường được quyết định bời những người nắm quyền quyết định trong hệ thống. Ví dụ, chúng ta thường nói xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc và hiện đại. Song thế nào là bản sắc dân tộc? những đặc tính thể hiện tính dân tộc mà những đặc tính, những giá trị này giúp chúng ta phát triển bền vững trong một thế giới hội nhập và thay đổi nhanh hiện nay là một vấn đề không đơn giàn. Chức năng thứ nhất này luôn bị chi phối rất mạnh mẽ bởi các quá trình chính trị giữa những nhóm người khác nhau trong xã hội. Thực hiện chức năng thứ nhất đã khó, việc thực hiện chức năng thứ hai còn khó hơn nhiều vì không ai biết trước tương lai là gì, sẽ như thế nào. Xử lý tốt mối quan hệ giữa hai chức năng trên là một trong những yếu tố quyết định cho một nền giáo dục tốt. Thông thường, việc thực hiện các chức năng này được thể hiện qua việc hình thành và thực hiện hệ thống các mục tiêu giáo dục của quốc gia và của trường cũng như của từng chương trình giáo dục và đào tạo.

Nghị quyết hội nghị trung ương 2 về giáo dục khẳng định: “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tư¬ởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cư¬ờng xây dựng và bảo vệ tổ quốc; công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nư¬ớc; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc và con ng¬ời Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư¬ duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức kỷ luật; có sức khoẻ...”.

Đáng lẽ các mục tiêu này phải được cụ thể hóa thành các mục tiêu cụ thể của từng trường, từng khoa, từng chuyên ngành đào tạo song nó đã không được thực hiện mà lại được thể hiện ra một cách ngắn gọn hơn trong phát biểu của rất nhiều các vị lãnh đạo và quản lý các trường đại học: “Nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực”. Hay ngắn gọn hơn là “dân trí, nhân tài, và nhân lực”. Mới thoạt nhìn vào hoặc nghe nói về các thuật ngữ này thì cảm thấy thật là tuyệt vời. Tuy nhiên, để hệ thống giáo dục đại học thực hiện vấn đề này thì cực kỳ nan giải vì không có định nghĩa một cách rõ ràng thế nào là “dân trí”, “nhân lực” và “nhân tài”. Và chính vì điều này mà các lớp cử nhân tài năng nở rộ và các chương trình nhằm tăng thu nhập cho nhà trường được khoác áo dân trí và nhân lực mà không cần biết “tài”, “trí”, và “lực” đó được dùng vào đâu để phát triển đất nước. Cụ thể, các trường đại học của chúng ta luôn kêu thiếu nguồn lực để phát triển, trong khi chỉ có khoảng 12% dân số trong độ tuổi 18-24 đang học đại học (tỷ lệ này ở Thái lan là gần 40% và Nhật bản là gần 60%) thì rất nhiều trường đại học có các chương trình cao đẳng, trung cấp tại trường mình, thậm chí luyện thi đại học và bổ túc văn hóa lại là các hoạt động rất được quan tâm!?!

Thời gian qua, các nhà giáo dục, quản lý giáo dục, xã hội quan tâm nhiều đến việc đánh giá chất lượng giáo dục. Báo Tuổi trẻ  Chủ  nhật ngày 20/3/2004 tác giả Nguyễn Hoàng đã tập hợp nhiều ý  kiến  của các nhà  nghiên cứu và  quản lý  giáo dục khẳng định: “Chất lượng đào tạo được đánh giá qua mức độ đạt được mục tiêu đào tạo đã đề ra đối với một chương trình đào tạo”. Nếu từng trường đại học, từng khoa, và từng chuyên ngành đào tạo không xác định được các mục tiêu đào tạo cụ thể cho mình thì việc đánh giá chất lượng theo mục tiêu của chương trình cũng sẽ trở nên hình thức vì việc đánh giá này trước hết phải là đánh giá xem các mục tiêu đó có đúng không.  Không hình thành được các mục tiêu giáo dục và đào tạo đúng đắn thì những lời kêu gọi về đổi mới nội dung chương trình đào tạo, đổi mới phương pháp giảng dạy, phương pháp đánh giá, chuẩn hóa giáo viên, viết sách giáo khoa, đánh giá chất lượng chỉ là những lời kêu gọi hoa mỹ. Và những nỗ lực thực hiện các chương trình này chỉ là sự lãng phí các nguồn lực và thời gian của toàn xã hội.

Để xác định đúng các mục tiêu giáo dục và đào tạo, cần nhìn nhận lại bản chất của việc tại sao con người cần phải học. Việc học là một hoạt động tất yếu từ khi xã hội loài người hình thành. Nó là một điều kiện quan trọng của sự tồn tại và phát triển. Trong các giai đoạn phát triển khác nhau của nhân loại, việc học của con người rất khác nhau. Nếu trong điều kiện của một xã hội ổn định, thay đổi chậm, kiến thức tăng lên chậm thì việc nắm được kiến thức và có kỹ năng vận dụng và phân tích tốt sẽ đảm bảo sự thắng lợi trong cuộc sống. Tuy nhiên, đứng trước quá trình toàn cầu hóa ngày nay, khi khối lượng kiến thức bùng nổ với cấp số nhân thì năng lực sáng tạo, làm việc độc lập, làm việc nhóm, năng lực học, năng lực thích ứng, sự nhạy cảm... lại trở nên quyết định. Vì thế, việc học tập của con người phải nhắm vào phát triển các năng lực và kỹ năng này. Tiếc rằng “hệ thống giáo dục của chúng ta đang nhắm tới những mục tiêu học tập của một xã hội nông nghiệp và ở thời kỳ đầu của quá trình công nghiệp hóa theo kiểu cơ khí dựa trên than đá” (như một số nhận xét) chứ không phải của một xã hội thông tin.

Điều gì đã cản trở việc các trường đại học của chúng ta chậm thay đổi để phát triển cho sinh viên những kiến thức, kỹ năng, và thái độ cần thiết trong thời đại mới? có nhiều nguyên nhân mà nhiều nhà giáo dục và mọi người đã nói nhiều trong thời gian qua. Một trong những nguyên nhân mà theo tôi có thể giải quyết nhanh chóng để thúc đẩy nhanh sự thay đổi về chất lượng đào tạo đại học là Mở rộng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của trường đại học đối với sự phát triển của đất nước, với người học, và với xã hội. Đây là điều đã được bộ giáo dục đào tạo đề cập song việc triển khai quá chậm chạp. Chỉ có mở rộng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường mới tạo điều kiện thúc đẩy các trường quan tâm hơn nữa đến nhu cầu phát triển đất nước, nhu cầu của xã hội, và nhu cầu của người học để từ đó hình thành nên hệ thống các mục tiêu, các chiến lược phát triển phù hợp. Với hệ thống các mục tiêu và chiến lược phát triển phù hợp thì việc đổi mới nội dung, chương trình, giáo trình, đánh giá, phát triển cán bộ... của nhà trường mới có hiệu quả và tiết kiệm. Nếu không sẽ như một số người đã nói: “đổi mới là quay lại cái cũ”, khi đó sự lãng phí nguồn lực của toàn xã hội là rất lớn và quan trọng hơn là đất nước, mỗi tổ chức và mỗi cá nhân phải trả giá bằng sự: Tụt hậu.

Bài viết trên báo Tuổi trẻ ngày 07/08/2004

http://tuoitre.vn/Ban-doc/44339/Diem-xuat-phat-cua-doi-moi-giao-duc-dai-hoc.html